سمرقند تنها یک شهر نیست؛ یک «جغرافیای خیال» است. جایی که تاریخ، هنر و افسانههای جاده ابریشم در هم تنیدهاند تا یکی از باستانیترین سکونتگاههای بشر را خلق کنند. این شهر که قدمتی همپای رم و بابل دارد، در قرن چهاردهم میلادی توسط امیر تیمور به عنوان پایتخت «امپراتوری تیموری» برگزیده شد و بهترین معماران و هنرمندان آن دوران از سراسر آسیا فراخوانده شدند تا شهری بسازند که «نگین روی زمین» باشد.
در ادامه، سفری عمیقتر به قلب جاذبههای این شهر باستانی خواهیم داشت.
۱. میدان ریگستان: ضیافت نور و کاشی
ریگستان در زبان فارسی به معنای «جای ریگآلود» است، اما امروز این میدان چیزی جز درخشش لاجورد و طلا نیست. این میدان شاهکار برنامهریزی شهری در دوران قرون وسطی است.
-
مدرسه الغبیگ (۱۴۱۷–۱۴۲۰ م): قدیمیترین بنای میدان که توسط نوه ستارهشناس تیمور ساخته شد. جالب است بدانید که در ورودی آن، نقش ستارهها به چشم میخورد که نشاندهنده علاقه وافر الغبیگ به نجوم است.
-
مدرسه شیردار (۱۶۱۹–۱۶۳۶ م): حدود ۲۰۰ سال بعد ساخته شد تا قرینه مدرسه الغبیگ باشد. نکته خیرهکننده آن، تصویر دو شیر (یا پلنگ) در حال شکار آهو است که خورشیدی با چهره انسانی بر پشت آنها میتابد؛ نمادی که با قوانین سنتی منع تصویرگری موجودات زنده در مساجد در تضاد بود و جسارت هنری آن دوران را نشان میدهد.
-
مدرسه طلاکاری (۱۶۴۶–۱۶۶۰ م): آخرین قطعه این پازل است. فضای داخلی گنبد این مدرسه با چنان ظرافتی طلاکاری شده که گویی سقفی معلق از طلا بر فراز سر شماست.
۲. مجموعه شاه زنده: خیابانی به سوی ابدیت
اگر بخواهم زیباترین نقطه سمرقند را نام ببرم، بدون شک شاه زنده است. این مجموعه، خیابانی باریک و پلکانی است که در دو طرف آن بیش از ۲۰ بنای آرامگاهی با کاشیکاریهای خیرهکننده قرار دارد. طیف رنگهای آبی در این مجموعه—از آبی فیروزهای گرفته تا لاجوردی تیره و سرمهای—چنان است که گویی هنرمندان تلاش کردهاند رنگ آسمان را در زمین حبس کنند. هر مقبره، شناسنامهای از هنر کاشیکاری هفترنگ و معرق است.
۳. آرامگاه گور امیر: خانه ابدی جهانگشا
این بنا نمونه اعلای معماری ایرانی-آسیای مرکزی است. گنبد شیاردار آبی آن از کیلومترها دورتر میدرخشد.
-
سنگ یشم: قبر امیر تیمور با یک قطعه سنگ یشم بزرگ و تیرهرنگ پوشانده شده که بزرگترین قطعه یشم جهان در زمان خود بود.
-
نفرین تیمور: افسانهای مشهور وجود دارد که بر روی قبر نوشته شده: «هر کس آرامش مرا برهم زند، دشمنی وحشتناکتر از من را بیدار خواهد کرد.» جالب است بدانید باستانشناسان شوروی دقیقاً دو روز قبل از حمله هیتلر به شوروی در سال ۱۹۴۱، قبر او را گشودند!
۴. مسجد بی بی خانم: بلندپروازی معمارانه
این مسجد قرار بود با عظمت خود، دنیا را تحت تأثیر قرار دهد. دهانه طاق ورودی آن به قدری بلند است که در زمان خود مرزهای مهندسی را جابهجا کرد.
یک روایت عاشقانه: افسانهها میگویند بی بی خانم، همسر محبوب تیمور، این مسجد را به عنوان هدیه برای بازگشت او از سفر هند ساخت. معمار مسجد عاشق ملکه شد و برای اتمام کار، طلب یک بوسه کرد. اثر این بوسه بر گونه ملکه ماند و وقتی تیمور بازگشت… داستان به تراژدی ختم شد.
۵. رصدخانه الغبیگ و موزه افراسیاب
برای درک ریشههای عمیق سمرقند، باید از مرکز شهر کمی فاصله بگیرید:
-
رصدخانه: جایی که الغبیگ توانست طول سال نجومی را با اختلافی کمتر از یک دقیقه نسبت به محاسبات مدرن امروزی تعیین کند. تنها بخشی از سکستانت (زاویهیاب) عظیم سنگی آن که در دل زمین کنده شده، باقی مانده است.
-
سایت باستانی افراسیاب: سمرقند قدیم قبل از حمله مغول در این تپه قرار داشت. در موزه آن میتوانید نقاشیهای دیواری قرن هفتم میلادی را ببینید که فرستادگان کشورهای مختلف (از جمله ایران ساسانی و چین) را در حال پیشکش هدایا به حاکم سمرقند نشان میدهد.
فرهنگ و طعمهای سمرقندی (تجربههای فرای معماری)
-
نان سمرقندی (نان پُف): این نان به قدری سفت و در عین حال خوشمزه است که میگویند تا ماهها فاسد نمیشود. نانوایان سمرقندی معتقدند راز طعم این نان در «هوای سمرقند» است.
-
صنعت ابریشم و کاغذ: بازدید از کارخانه کاغذسازی کانیگیل (Konigil) به شما نشان میدهد که چگونه سمرقند در قرن هشتم میلادی به اولین مرکز تولید کاغذ در جهان اسلام تبدیل شد و دانش آن را از چینیها گرفت و به اروپا صادر کرد.
-
پلو (Osh): پلو در سمرقند به صورت لایهلایه پخته میشود (برخلاف پلو تاشکند که مخلوط است). خوردن پلو در یکی از «پلوپزخانههای» محلی در ساعت ۱۲ ظهر، یک آیین فرهنگی است.
سمرقند شهری است که در آن، هر آجر سخنی از شکوه گذشته و هر لبخندِ مردمِ فارسیزبانش، پیوندی میان ما و اعماق تاریخ است.
نظر (0)